Temat lekcji

WYMAGANIA

Poziom podstawowy

Poziom rozszerzony

Poziom kompletny

Mapa jako rysunek powierzchni Ziemi

Uczeń wykonuje pomiar odległości na mapie, posługuje się podziałką mapy,

odróżnia wysokość względną od bezwzględnej, oblicza wysokość względną, odczytuje z mapy poziomicowej i hipsometrycznej wysokość bezwzględną, rozróżnia na mapie poziomicowej i hipsometrycznej formy wypukłe i wklę­słe, uzupełnia rysunek poziomicowy o barwy hipsometryczne.

Uczeń przelicza skalę liczbową na mianowaną (i odwrotnie), za pomocą skali mapy oblicza wymiary liniowe na mapie i w rzeczywistości, odczytuje z mapy poziomicowej i hipsometrycznej kierunek i wielkość nachylenia stoku, omawia zasadnicze cechy mapy.

Uczeń konstruuje podziałkę o określonej skali i kreśli prostą siatkę kartograficzną

Zastosowanie map w praktyce

Uczeń orientuje mapę za pomocą kompasu, rozpoznaje na mapie kierunki główne i pośrednie, odczytuje sygnatury stosowane na mapach przeglą­dowych i topograficznych, odczytuje z mapy informacje geograficzne zaprezentowane za pomocą następujących metod: kropkowej, zasięgów i izarytm, analizuje wykresy, diagramy, schematy.

Uczeń odczytuje z mapy informacje geograficzne zaprezentowane za po-

mocą kartogramu i kartodiagramu, za pomocą mapy samochodowej lub mapy sieci kolejowej wyznacza najdogodniejszą trasę podróży, planuje wy­cieczkę turystyczną  za pomocą map, planów i innej literatury źródłowej.

Uczeń posługuje się mapą topograficzną w terenie, analizuje i interpretuje informacje zawarte w mapach

Siatka geograficzna i kartograficzna jako podstawa orientacji na Ziemi

Uczeń wymienia zalety i wady globusa z punktu widzenia jego zastosowań w praktyce, wskazuje na globusie bieguny geograficzne, południki, równoleżniki, zwrotniki, koła podbiegunowe oraz półkule, określa na globusie i na mapie kierunki główne, wymienia główne rodzaje siatek kartograficznych

Uczeń lokalizuje obiekty punktowe i powierzchniowe na mapie, znając ich

współrzędne geograficzne, określa współrzędne geograficzne obiektów punktowych i powierzchniowych na globusie i mapie, za pomocą linii siatki kartograficznej odczytuje z  mapy kierunki z wybranych punktów.

Uczeń odróżnia siatkę kartograficzną od siatki geograficznej, opisuje

zniekształcenia siatek kartograficznych: kątów, powierzchni i odległości,.

Ziemia jako cząstka Wszechświata

Uczeń wymienia metody wyznaczania kierunku północnego, posługuje się

kompasem, wskazuje w terenie kierunki główne i pośrednie z wybranych punktów, obserwuje zmiany kierunku i długości cienia rzucanego przez gnomon i różne przedmioty, wyjaśnia terminy: mgławica, galaktyka, gwiaz­da, planeta, satelita (księżyc), wymienia nazwy planet Układu Słonecznego w kolejności według odległości od Słońca, podaje podstawowe wymiary elipsoidy ziemskiej: obwód i średnicę, promień równikowy i biegunowy.

Uczeń posługuje się terminami: sklepienie niebieskie, sfera niebieska, zenit, widnokrąg, horyzont, gwiazdozbiór, opisuje budowę Układu Słonecznego, wymienia nazwy planet Układu Słonecznego w kolejności według rozmiarów.

Przedstawia najistotniejsze założenia teorii Ptolemeusza i Kopernika,

Uczeń objaśnia terminy: planetoida, kometa, meteoryt, wyjaśnia mechanizm zaćmień Słońca i Księżyca, posługując się rysunkiem wyjaśnia metodę pomiaru Ziemi dokonaną przez Eratostenesa z Cyreny

Następstwa ruchu obrotowego Ziemi

Uczeń posługuje się terminami: czas uniwersalny, strefowy, urzędowy, zi­mowy, letni, opisuje podział Ziemi na strefy czasowe, wskazuje na mapie międzynarodową linię zmiany daty, określa czas lokalny za pomocą mapy stref czasowych, opisuje przykłady wpływu różnic czasu na życie i działal­ność człowieka, posługuje się terminami: ruch obrotowy, doba, wykazuje zależność czasu miejscowego słonecznego od długości geograficznej

Uczeń wymienia widome następstwa ruchu obrotowego Ziemi, zna dowody ruchu wirowego Ziemi, uzasadnia celowość i sposób wprowadzenia czasu letniego, oblicza czas miejscowy słoneczny w zadanym punkcie, znając długość geogra­ficzną i różnicę czasu.

Uczeń oblicza czas miejscowy słoneczny z uwzględnieniem przekraczania

międzynarodowej linii zmiany daty.

Następstwa ruchu obiegowego Ziemi

Uczeń objaśnia terminy: ruch obiegowy, rok, wymienia różnice między rokiem przestępnym i rokiem zwykłym, wymienia nazwy kalendarzowych i astronomicznych pór roku na półkuli północnej i południowej, wymienia ich daty graniczne, opisuje oświetlenie Ziemi przez Słońce w dniach równo-nocy i przesileń, wyjaśnia przyczyny zmian długości dnia i nocy, opisuje po­szczególne strefy oświetlenia Ziemi przez Słońce, opisuje przykłady wpływu zmian oświetlenia Ziemi w ciągu roku na życie i działalność człowieka.

Uczeń rozpoznaje lata przestępne na podstawie ich numeru kolejnego,

objaśnia terminy: wysokość górowania Słońca, noc polarna i dzień polar­ny, charakteryzuje zróżnicowanie oświetlenia Ziemi w zależności od szerokości geograficznej i pory roku, objaśnia termin biała noc, wskazuje na mapie obszary występowania białych nocy.

Uczeń oblicza wysokość górowania Słońca na różnych szerokościach geograficznych w dniach równonocy i przesileń.

Następstwa ruchów Ziemi w Układzie Słonecznym

Temat lekcji

WYMAGANIA

Poziom podstawowy

Poziom rozszerzony

Poziom kompletny

Pogoda i jej składniki

Uczeń wymienia główne składniki chemiczne powietrza atmosferycznego, wymienia składniki pogody, wymienia nazwy i przeznaczenie poszcze­gólnych przyrządów meteorologicznych, wymienia jednostki pomiaru  poszczególnych składników meteorologicznych, na podstawie przebiegu izobar identyfikuje układy baryczne, rozumie konsekwencje naruszenia wewnętrznej równowagi atmosfery, omawia rolę mas w kształtowaniu pogody i klimatu, obserwuje i opisuje zja­wiska meteorologiczne, wymienia i rozpoznaje rodzaje opadów i osadów atmosferycznych.

Uczeń opisuje warstwy atmosfery i wymienia różnice między nimi, wyjaśnia znaczenie ozonosfery dla życia na Ziemi, opisuje przykłady wpływu pogody na życie i działalność człowieka, wyjaśnia powstawanie wybra­nych wiatrów stałych i zmiennych (wybór zależy od nauczyciela), wyjaśnia w jaki sposób poszczególne warstwy atmosfery chronią powierzchnię Ziemi przed wpływami z kosmosu, prowa­dzi obserwacje pogody, interpretuje ich wyniki.

Uczeń wymienia nazwy poszczególnych mas powietrza na Ziemi, opisuje ich cechy, wymienia i wskazuje na mapie fronty atmosferyczne na Ziemi, odróżnia front ciepły od chłodnego na podstawie budowy i zjawisk atmosferycznych, wyjaśnia powstawanie efektu cieplarnianego.

Zróżnicowanie klimatu na Ziemi

Uczeń odróżnia klimat od pogody, opisuje cechy odróżniające klimaty:

wilgotny od suchego oraz morski od kontynentalnego, odczytuje z map klimatycznych temperaturę powietrza, ciśnienie atmosferyczne, sumę opadów, opisuje za pomocą mapy zróżnicowanie temperatury powietrza, ciśnienia atmosferycznego i ilości opadów na Ziemi, w Europie i w Polsce, wskazuje na mapie zasięgi poszczególnych stref, typów i odmian klimatu, opisuje położenie Polski względem stref klimatycznych i typów klimatu.

Uczeń opisuje cechy poszczególnych stref i typów klimatów na Ziemi, wymienia geograficzne czynniki klimatyczne, ocenia konsekwencje ocieplania się klimatu wywołane działalnością człowieka, przedstawia współczesne metody badania pogody i klimatu, wyjaśnia zmiany klimatu wzdłuż wybranego równoleżnika, opisuje cechy klimatów: monsunowego i górskiego, opisuje piętrowość klimatyczną w górach.

Uczeń odczytuje z wykresu zmiany temperatury powietrza i opadów atmosferycznych w ciągu roku, wnioskuje o przyczynach anomalii klimatycznych, wymienia przyczyny i ocenia skutki małej trafności długoterminowych prognoz pogody.

Skład chemiczny oraz ruchy wód morskich i oceanicznych.

Morze Bałtyckie

Uczeń wskazuje na mapie cieśniny łączące oceany i główne morza, podaje

ich nazwy, wskazuje na mapie wybrane morza i zatoki (wybór zależy od nauczyciela), podaje ich nazwy, wskazuje na mapie przykłady mórz otwar­tych i zamkniętych, wymienia główne składniki chemiczne wody morskiej, opisuje przykłady wpływu morza na życie i działalność człowieka, opisuje za pomocą mapy położenie Morza Bałtyckiego, porównuje rozmiary i głę­bokość Bałtyku z innymi morzami.

Uczeń odróżnia prądy morskie ciepłe od zimnych, wyjaśnia na przykładach wpływ prądów morskich na klimat, opisuje, korzystając z mapy, zróżnicowanie zasolenia i temperatury wody oraz zjawisk lodowych na Bałtyku, wyjaśnia przyczyny zagrożenia środowiska przyrodniczego Morza Bałtyckiego, wymienia sposoby jego ochrony.

Uczeń oblicza zasolenie wody w promilach, opisuje rozwój Morza Bałtyckiego.

Wody powierzchniowe

Uczeń wymienia postaci występowania wody na Ziemi, opisuje obieg wody w przyrodzie, posługuje się terminami: dorzecze, zlewisko, dział wodny, obszar bezodpływowy, odróżnia rzekę główną od dopływu, wskazuje na mapie obszary bezodpływowe, wskazuje na mapie najdłuższe rzeki oraz największe i najgłębsze jeziora świata, Europy i  Polski, podaje ich nazwy, wymienia funkcje jezior i bagien w przyrodzie i w różnych dziedzinach działalności człowieka, wymienia formy występowania lodu na Ziemi, opisuje warunki powstawania lo­dowców, wskazuje na mapie lądolody i główne obszary występowania lodowców górskich.

Uczeń wyjaśnia przyczyny zmienności stanu wody w rzekach, odróżnia rzekę stale prowadzącą wodę od rzeki okresowej i epizodycznej, wy­jaśnia przyczyny powstawania wezbrań i niżówek, wskazuje obszary zagrożone powodzią, wymienia sposoby ochrony przeciwpowodziowej, wymienia przykłady wpływu zjawisk lodowych na życie i działalność człowieka, w szczególności na utrudnienia w żegludze morskiej i śród­lądowej, opisuje skutki zatorów lodowych,

Uczeń odczytuje z wykresów zmiany przepływów rzek w ciągu roku, za pomocą schematu wyjaśnia uwarunkowania i fazy obiegu wody w przyrodzie, uzasadnia rozmieszczenie obszarów o dodatnim i ujemnym saldzie bilansu wodnego, uzasadnia charakter i rozmieszczenie prądów morskich.

Wody podziemne

opisuje poszczególne formy występowania wód podziemnych, ocenia przydatność wód podziemnych dla ludności i różnych dziedzin gospodarki, wie co to jest warstwa wodonośna, wymienia rodzaje wód mineralnych, podaje przykłady wpływu działalności gospodarczej na zasoby i jakość wód podziemnych, wskazuje na mapie świata największe baseny artezyjskie i miejsca występowania gejzerów

wymienia rodzaje źródeł mineralnych, wymienia przykłady zastosowań wód mineralnych i rodzaje źródeł, korzystając ze schematu wyjaśnia efekt artezyjski i subartezyjski

określa przyrodnicze i gospodarcze znaczenie wód podziemnych

Temat lekcji

WYMAGANIA

Poziom podstawowy

Poziom rozszerzony

Poziom kompletny

Budowa wnętrza Ziemi

Uczeń zna bezpośrednie i pośrednie metody badania wnętrz Ziemi, wyjaśnia znaczenie fal sejsmicznych w badaniach wnętrza Ziemi, opisuje zmiany własności fizycznych we wnętrzu Ziemi związane ze wzrostem głębokości

odróżnia fałdy od uskoku, wyjaśnia powstawanie zrębów i zapadlisk tektonicznych, wymienia przykłady wykorzystania energii wnętrza Ziemi w gospodarce.

Uczeń oblicza temperaturę w głębi skorupy ziemskiej, znając stopień geotermiczny,

Procesy geologiczne zachodzące we wnętrzu Ziemi

Odróżnia wulkany czynne od wygasłych, opisuje budowę wulkanu, wymienia produkty wybuchu wulkanu, wyjaśnia termin trzęsienie ziemi, wskazuje na mapie świata obszary występowania trzę­sień ziemi i wybuchów wulkanów.

Uczeń odróżnia hipocentrum (ognisko) od epicentrum trzęsienia ziemi  opisuje ruchy górotwórcze jako skutek wzajemnego przemiesz­czania się płyt skorupy ziemskiej, wyjaśnia mechanizm izostazji

Odczytuje z mapy stratygraficznej Polski rozmieszczenie skał różnego wieku, wyjaśnia genezę gór zrębowych i fałdowych

Skały i minerały oraz ich znaczenie w gospodarce

Uczeń odróżnia terminy: minerał i skała, wymienia główne rodzaje skał,

opisuje cechy fizyczne wybranych minerałów i skał (wybór zależy od na­uczyciela), wymienia nazwy minerałów i skał będących surowcami mine­ralnymi, opisuje powstawanie węgla brunatnego i kamiennego, wskazuje na mapie obszary występowania głównych surowców mineralnych, wy­mienia zastosowania głównych surowców mineralnych w gospodarce.

Uczeń opisuje budowę podstawowych rodzajów skał, wyjaśnia powstawanie skał osadowych, magmowych i przeobrażonych, wyjaśnia związki między rodzajem skał a ich genezą,

Uczeń opisuje formy występowania złóż mineralnych, w szczególności soli

kamiennej, ropy naftowej, gazu ziemnego.

Wielkie formy ukształtowania powierzchni Ziemi

Uczeń rozróżnia wielkie formy ukształtowania pionowego (niziny, wyżyny i góry) oraz poziomego (wyspy, półwyspy, zatoki), wskazuje na mapie fizycznej kontynenty, główne półwyspy, wyspy, archipelagi, oceany, mo­rza, zatoki i cieśniny na Ziemi, podaje ich nazwy, posługuje się terminem depresja, wskazuje na mapie hipsometrycznej największe niziny i wyżyny oraz wybrane pasma górskie na Ziemi (wybór zależy od nauczyciela), po­daje ich nazwy, opisuje przebieg granicy między Europą i Azją, opisuje cechy ukształtowania powierzchni Polski.

Uczeń wskazuje na mapie wielkie formy ukształtowania den morskich

i oceanicznych: szelfy, skłony kontynentalne, dna basenów morskich i oce­anicznych, grzbiety śródoceaniczne i rowy oceaniczne, wskazuje na mapie i podaje nazwy najgłębszych rowów oceanicznych na Ziemi, wskazuje na mapie hipsometrycznej oraz podaje nazwy najwyższych szczytów, wybra­nych kotlin i najgłębszych depresji w poszczególnych częściach świata (wybór zależy od nauczyciela).

Uczeń wykazuje zależność wielkich form rzeźby od budowy skorupy ziemskiej na przykładach ze świata, Europy i Polski.

Rozwój rzeźby powierzchni Ziemi

Uczeń wymienia czynniki i procesy rzeźbotwórcze - wewnętrzne i zewnętrzne, posługuje się terminem wietrzenie, wymienia rodzaje wie­trzenia, opisuje przebieg poszczególnych rodzajów wietrzenia, wymienia przykłady działalności rzeźbotwórczej niszczącej i budującej, wymienia formy terenu powstałe w wyniku rzeźbotwórczej działalności wiatru, wód płynących, fal i prądów morskich, lodowców i wód pochodzących z ich topnienia, posługuje się terminem kras, wymienia przykłady form kraso­wych, odróżnia erozję od akumulacji,

Uczeń opisuje przykłady wpływu procesów rzeźbotwórczych na życie i działalność człowieka, wymienia zagrożenia dla działalności człowieka spowodowane procesami rzeźbotwórczymi, szczególnie erozją i spłuki­waniem, wskazuje możliwości zagospodarowania terenów nadrzecznych, w szczególności terasy zalewowej i nadzalewowej.

wskazuje na mapie delty i ujścia lejkowate, odróżnia wybrzeże strome od płaskiego.

Uczeń opisuje powstawanie zakola rzecznego, wyjaśnia za pomocą rysunku powstawanie starorzecza.

Zróżnicowanie szaty roślinnej na  Ziemi

Uczeń posługuje się terminem flora i fauna, wymienia przykłady przystosowania się roślin i zwierząt do warunków środowiska przyrodniczego, rozpoznaje na ilustracjach i opisuje strefowe formacje roślinne; las równi­kowy wilgotny, sawannę, półpustynię, las twardolistny, step, tajgę, tun­drę, opisuje przykłady astrefowych i śródstrefowych formacji roślinnych, wykazuje na przykładach zależność szaty roślinnej i świata roślinnego od wysokości n.p.m.

Uczeń wykazuje na przykładach zależność szaty roślinnej i świata zwierzęcego od budowy geologicznej, klimatu, warunków wodnych i gle­by, wymienia kolejno i opisuje poszczególne piętra roślinne w górach świata.

Uczeń uzasadnia konieczność ochrony biosfery, odróżnia endemit od reliktu, wymienia przykłady endemitów i reliktów w Polsce.

Powstawanie i budowa warstwy glebowej

Uczeń wymienia czynniki rozwoju gleb, opisuje proces glebotwórczy, odróżnia glebę brunatną od bielicowej, opisuje za pomocą mapy rozmiesz­czenie głównych typów gleb na świecie i w Polsce. Opisuje cechy poszczególnych poziomów profilu glebowego.

Uczeń ocenia przydatność rolniczą najważniejszych typów gleb Polski,

wykazuje zależność własności fizycznych i chemicznych gleby od budowy geologicznej, klimatu, warunków wodnych, szaty roślinnej,

Przyporządkowuje gleby strefowe do stref klimatycznych i roślinnych, a gleby astrefowe do skał podłoża i warunków wodnych.

Temat lekcji

WYMAGANIA

Poziom podstawowy

Poziom rozszerzony

Poziom kompletny

Współzależności między elementami środowiska przyrodniczego

Uczeń wymienia elementy środowiska przyrodniczego, odnajduje przykłady

zależności między poszczególnymi elementami środowiska przyrodniczego, ocenia wpływ wielkich kompleksów leśnych na środowisko przyrodnicze, uzasadnia konieczność racjonalnej gospodarki zasobami leśnymi i wodnym

Uczeń opisuje za pomocą mapy strefowe i astrefowe zróżnicowanie środowiska przyrodniczego na Ziemi, porównuje cechy środowiska przyrodniczego i formy gospodarowania w poszczególnych strefach krajobrazowych na Zie­mi,

Uczeń wymienia przykłady zakłóceń w naturalnym funkcjonowaniu środowiska przyrodniczego

Wpływ środowiska przyrodniczego na życie i działalność społeczeństwa

Uczeń wymienia przykłady pośredniego i bezpośredniego oddziaływania środowiska przyrodniczego na człowieka i jego działalność, wymienia czynniki przyrodnicze sprzyjające działalności człowieka oraz ograniczające tę działalność,

Uczeń wymienia przykłady różnorodności form gospodarowania w różnych strefach i piętrach krajobrazowych, wymienia przykłady wpływu klimatu oraz pogody na życie i działalność człowieka.

Uczeń ocenia środowisko przyrodnicze z punktu widzenia określonych

potrzeb działalności człowieka.

Zróżnicowanie rasowe, etniczne językowe i religijne ludności świata

Uczeń wymienia rasy główne i pośrednie, wymienia ich cechy antropologiczne, rozpoznaje na ilustracjach przedstawicieli poszczególnych ras głównych, wskazuje na mapie świata rozmieszczenie ras głównych i pośrednich, wskazuje na mapie państwa o dużym udziale mniejszości narodowych, wskazuje na mapie rozmieszczenie najbardziej liczebnych języków oraz   religii świata

Uczeń przyporządkowuje język polski do odpowiedniej grupy i rodziny językowej, umieszcza religię rzymskokatolicką wśród głównych religii euro­pejskich, posługuje się terminem naród, wymienia regiony występowania konfliktów rasowych, etnicznych i religijnych , wyjaśnia termin język urzędowy.

Uczeń przyporządkowuje wybrane języki świata do odpowiednich grup

i rodzin językowych (wybór zależy od nauczyciela).

Procesy demograficzne na świecie

Uczeń opisuje, korzystając z danych statystycznych, zmiany liczby ludności świata, kreśli wykres zmian liczby ludności świata, wyjaśnia przyczyny i wymienia skutki eksplozji demograficznej, porównuje strukturę demo­graficzną społeczeństw młodych i starzejących się, opisuje za pomocą mapy zróżnicowanie przyrostu naturalnego na świecie, w Europie i w Pol­sce, wskazuje na mapie obszary  gęsto i słabo zaludnione

Uczeń oblicza współczynniki: urodzeń, zgonów i przyrostu naturalnego, wyjaśnia przyczyny zróżnicowania przyrostu naturalnego na świecie, wykazuje na przykładach zależność gęstości zaludnienia od środowiska przyrodniczego oraz czynników społecznych i ekonomicznych, oblicza gęstość zaludnienia,

Uczeń interpretuje piramidę płci i wieku, porównuje piramidy płci i wieku dla Polski i wybranych krajów świata (wybór zależy od nauczyciela), prze­widuje skutki wysokiego i niskiego przyrostu naturalnego.

Praca źródłem utrzymania ludności

Uczeń wymienia główne grupy społeczno-zawodowe ludności, posługuje się terminami: aktywny zawodowo, bierny zawodowo, bezrobotny, stopa bezrobocia, opisuje, wyjaśnia na przykładach przyczyny i wymienia skutki bezdomności oraz bezrobocia, oblicza stopę bezrobocia, posługuje się terminami: migracja, emigracja, imigracja. Wymienia społeczne skutki restrukturyzacji i modernizacji gospodarki.

Uczeń wyjaśnia przyczyny migracji ludności, wymienia skutki migracji

ludności, ocenia wpływ struktury zatrudnienia i wykształcenia ludności na poziom rozwoju społeczno-ekonomicznego kraju, wymienia negatywne skutki niedoboru wykształconych pracowników, wyjaśnia przyczyny dwuzawodowości i starzenia się ludności wsi w Polsce,

Uczeń wymienia sposoby przeciwdziałania bezrobociu, uzasadnia konieczność dostosowania kwalifikacji zawodowych do zmieniających się potrzeb gospodarki,

Zróżnicowanie procesów urbanizacyjnych na świecie

Uczeń odróżnia miasto od wsi, porównuje strukturę zatrudnienia ludności miasta i wsi, wskazuje na mapie i podaje nazwy wielkich miast świata, wskazuje na mapie świata, Europy i Polski przykłady aglomeracji miejskich, wyjaśnia przyczyny migracji ludności między miastem i wsią, wyjaśnia przyczyny dojazdów do pracy

Uczeń wymienia funkcje miast, porównuje, korzystając z danych statystycznych i mapy, odsetki ludności miejskiej w wybranych krajach świata , wymienia pozytywne i negatywne skutki koncentracji ludności w miastach, wykazuje zależność poziomu urbaniza­cji od struktury zatrudnienia ludności.

Uczeń porównuje cechy demograficzne ludności miast i wsi, ocenia wy-

brany teren z punktu widzenia potrzeb rozwoju zabudowy mieszkalnej (wybór zależy od nauczyciela).

Czynniki wpływające na rozmieszczenie obszarów rolniczych

Wymienia i porównuje ze sobą sposoby zdobywania żywności przez człowieka, opisuje czynniki sprzyjające oraz ograniczające produkcję rolną, wymienia formy własności gospodarstw rolnych na świecie, prawidłowo stosuje terminy: plony i zbiory roślin uprawnych, oblicza plony roślin uprawnych, odróżnia gospodarkę intensywną od ekstensywnej, towaro­wą od konsumpcyjnej.

Opisuje, korzystając z danych statystycznych i mapy, zróżnicowanie warunków produkcji rolnej na świecie, ocenia na przykładach wpływ struktury własnościowej i obszarowej gospodarstw rolnych oraz chemiza­cji i mechanizacji rolnictwa na wielkość produkcji rolnej, wskazuje prze­znaczenie poszczególnych roślin uprawnych i zwierząt hodowlanych.

Uczeń wykazuje na przykładach zależność rozmieszczenia upraw wybranych roślin oraz rozmieszczenia chowu niektórych gatunków zwierząt gospodarskich od warunków produkcji rolnej.

Problemy wyżywienia ludności świata

Wymienia zasady racjonalnego odżywiania się, wymienia przyczyny głodu, niedożywienia na świecie, wskazuje na mapie świata obszary nie­dożywienia ludności, objaśnia określenie zielona rewolucja, dostrzega jej znaczenie dla państw słabiej rozwiniętych, uzasadnia potrzebę rozwoju gospodarstw ekologicznych

Wykazuje zależność poziomu wyżywienia ludności od warunków

produkcji rolnej, wymienia zagrożenia wynikające z intensyfikacji pro­dukcji rolnej, uzasadnia konieczność zapewnienia zrów­noważonego rozwoju w gospodarce rolnej.

Uczeń wymienia sposoby rozwiązywania problemów głodu i niedożywienia w niektórych regionach świata.

Temat lekcji

WYMAGANIA

Poziom podstawowy

Poziom rozszerzony

Poziom kompletny

Problemy gospodarki surowcowej i przemysłu energetycznego

Uczeń opisuje, korzystając z mapy i danych statystycznych, rozmieszczenie i wydobycie najpowszechniej stosowanych w gospodarce surowców mineralnych na świecie i w Polsce, w szczególności surowców energetycz­nych

Uczeń porównuje cechy przemysłu i rolnictwa, wymienia główne dzia­ły przemysłu, wymienia nazwy surowców i wyrobów poszczególnych działów przemysłu, wymienia przykłady zasobów przyrodniczych odna­wialnych, nieodnawialnych i stałych, wyjaśnia przyczyny wzrostu zapo­trzebowania na surowce i energię, wymienia alternatywne źródła energii, wymienia zalety i wady poszczególnych rodzajów elektrowni .

Porównuje, korzystając z danych statystycznych, strukturę produkcji energii elektrycznej według rodzajów elektrowni w wybranych krajach świata (wybór zależy od nauczyciela), wymienia skutki eksploatacji, trans­portu i wykorzystania tradycyjnych surowców energetycznych, wyjaśnia przyczyny wyczerpywania się tradycyjnych źródeł energii, uzasadnia ko­nieczność racjonalnej gospodarki surowcami energetycznymi i energią oraz zapewnienia zrównoważonego rozwoju w gospodarce surowcowej,

Uczeń wymienia powiązania kooperacyjne oraz określa rynek zbytu wybranego zakładu przemysłowego w okolicy miejsca swojego zamieszkania.

Przewiduje skutki rabunkowej gospodarki zasobami naturalnymi.

Zróżnicowanie warunków rozwoju przemysłu na świecie

Uczeń opisuje rozwój poszczególnych gałęzi przemysłu na tle rewolucji

naukowo-technicznej, wymienia przykłady najszybciej rozwijających się obecnie gałęzi przemysłu, wymienia cechy nowoczesnego przemysłu, od­różnia okręg od ośrodka przemysłowego.

Uczeń wykazuje zależność struktury gałęziowej przemysłu od poziomu

rozwoju gospodarczego kraju, wskazuje na mapie główne okręgi i regiony przemysłowe świata, opisuje cechy przemysłu wysoko rozwiniętych krajów świata, wymienia korzyści i negatywne skutki koncentracji przemysłu.

Wyjaśnia przyczyny specjalizacji produkcji przemysłowej państw i regionów świata, wymienia korzyści i przewiduje społeczno-ekonomiczne skutki przekształceń  w przemyśle

Zróżnicowanie systemów komunikacyjnych świata

Uczeń wymienia rodzaje komunikacji, porównuje wady i zalety po­szczególnych środków transportu i łączności, wymienia ich zastosowania, wskazuje na mapie główne drogi wodne Europy i Polski - rzeki i kanały, wskazuje na mapie Polski główne rurociągi naftowe, gazowe i wodne, wskazuje na mapie główne porty morskie i lotnicze świata, Europy i Polski, wskazuje na mapie główne szlaki transportu morskiego i lotniczego na świecie, określa znaczenie lotnictwa w komunikacji kra­jowej i międzynarodowej, ocenia rolę łączności w życiu i działalności człowieka,

Uczeń dobiera środek transportu do rodzaju i przeznaczenia ładunku,

porównuje, korzystając z danych statystycznych, liczbę samochodów w Polsce i w innych krajach świata, wymienia korzyści i negatywne skutki ekologiczne eksploatacji autostrad, wymienia tendencje rozwoju kolejnictwa, uwzględniając budowę linii szybkiej kolei w Europie i w Japonii, ocenia wpływ poszczególnych rodzajów transportu kolejowego na środowisko przyrodnicze.

Uczeń wyjaśnia przyczyny nierównomiernej gęstości sieci drogowej i kolejowej na świecie, w Europie i w Polsce, proponuje sposoby rozwiązania problemów komunikacyjnych w swoim regionie (mieście).

Nierównomierny rozwój społeczno-ekonomiczny świata

Uczeń wymienia wskaźniki opisujące poziom życia ludności (w tym produkt krajowy brutto na jednego mieszkańca), wymienia cechy państwa słabo i wysoko rozwiniętego, opisuje zróżnicowanie poziomu rozwoju gospodarczego krajów świata. Uczeń wyjaśnia złożone przyczyny zróżnicowania poziomu gospodarczego państw świata, wymienia najlepiej i najsłabiej rozwinięte,

Uczeń porównuje, korzystając z danych statystycznych, produkt krajowy brutto i warunki życia ludności Polski z innymi krajami, wymienia rodzaje usług, ocenia wpływ usług na kształtowanie się warunków życia ludności, uzasadnia celowość przeliczania PKB danego kraju na wybrane waluty międzynarodowe przy wykorzystaniu metody PSNW

Przewiduje skutki dysproporcji w rozwoju gospo­darczym świata, ocenia znaczenie rynku regionalnego jako czynnika warunkującego rozmieszczenie handlu i usług, ocenia możliwości rozwoju zrównoważonego w skali globalnej,

Temat lekcji

WYMAGANIA

Poziom podstawowy

Poziom rozszerzony

Poziom kompletny

Turystyka i rekreacja jako forma spędzania czasu wolnego od pracy

Uczeń objaśnia pojęcia: turystyka i rekreacja, opisuje turystykę jako formę aktywnego spędzania czasu wolnego, opisuje zasady zdrowego stylu życia, przewiduje skutki nieprzestrzegania zasad zdrowego stylu życia. Uczeń wskazuje na mapie i opisuje walory turystyczne wybranych regionów i ośrodków turystycznych świata, Europy i Polski, klasyfikuje ruch turystyczny według różnych kryteriów

Wymienia najbardziej znane atrakcje turystyczne świata, Europy

i Polski, ocenia środowisko przyrodnicze wybranego regionu z punktu widzenia turystyki i rekreacji, porównuje, korzystając z danych statystycz­nych i mapy, zagospodarowanie turystyczne w różnych regionach Polski.

Planuje wycieczkę turystyczną do wybranego regionu w Polsce, ocenia możliwości rozwoju rekreacji i turystyki w regionie swojego zamieszkania. Wyjaśnia uwarunkowania dynamicznego rozwoju turystyki we współczesnym świecie

Współczesne konflikty społeczne i polityczne oraz sposoby ich przezwyciężania

Wskazuje na mapie politycznej świata wybrane państwa i ich stolice, wskazuje na mapie przykłady obecnych terytoriów niesamodzielnych, wymienia przykłady aktualnych konfliktów zbrojnych na świecie , wymienia organizacje polityczne i mili­tarne służące utrzymaniu pokoju na świecie , zna główne przyczyny konfliktów we współczesnym świecie, uzasadnia konieczność poszanowania wartości etycznych i moralnych dla prawidłowego funkcjonowania społeczeństwa, dostrzega zagrożenia dla pokoju światowego związane z lokalnymi konfliktami zbrojnymi

Uczeń ocenia znaczenie położenia geopolitycznego Polski w Europie i na świecie, wymienia przykłady konfliktów rasowych, etnicznych, religijnych, politycznych i gospodarczych na świecie, wymienia skutki tych konfliktów, wyjaśnia przyczyny terroryzmu, przestępczości zorganizowanej, narkoma­nii,

Uzasadnia konflikty zbrojne w rejonie Zatoki  Perskiej, uzasadnia potrzebę międzynarodowej współpracy w zwalczaniu terroryzmu

Uczeń wymienia sposoby przezwyciężania konfliktów i zapobiegania negatywnym zjawiskom społecznym, ocenia konsekwencje polityczne i ekonomiczne ataku terrorystycznego na World Trade Center i Pentagon,

ocenia wpływ organizacji międzynarodowych na rozwiązywanie problemów regionalnych i globalnych

Międzynarodowa współpraca gospodarcza

Uczeń odróżnia terminy: eksport i import, wymienia przedmioty między­narodowej wymiany handlowej - surowce, produkty, kapitał, siła robocza, usługi, transfer myśli, dokumentacji, np. zakup licencji, wymienia przykła­dy wpływu współczesnych przemian gospodarczych w świecie i w Polsce (modernizacji, restrukturyzacji, globalizacji) na rozwój społeczny, uzasad­nia konieczność międzynarodowej współpracy społecznej, gospodarczej, politycznej, wymienia jej korzyści, wymienia formy integracji międzyna­rodowej, wymienia główne międzynarodowe ugrupowania integracyjne w Europie i na świecie, określa rolę NATO w zachowaniu bezpieczeństwa krajów Europy i Polski, określa rolę ONZ w rozwiązywaniu problemów społecznych (uchodźcy) i ekonomicznych (głód) oraz w utrzymaniu poko­ju światowego.

Uczeń wymienia korzyści wynikające z międzynarodowego podziału pracy, wymienia cele głównych międzynarodowych ugrupowań integracyj­nych i ich państwa członkowskie, opisuje przykłady współpracy międzyna­rodowej na szczeblu lokalnym i regionalnym: miast (gmin) „bliźniaczych", euroregionów, wyjaśnia zasady funkcjonowania euroregionów, wskazuje na mapie Polski przykłady euroregionów.

Uczeń ocenia rolę handlu międzynarodowego w gospodarce kraju, ocenia

wpływ inwestycji zagranicznych na rozwój społeczny i gospodarczy, wyja­śnia zasady funkcjonowania specjalnych stref ekonomicznych, wymienia waluty najbardziej liczących się gospodarczo państw świata (wybór zależy od nauczyciela), wymienia polityczne i gospodarcze korzyści i zagrożenia wynikające z integracji międzynarodowej, uzasadnia nasilanie się procesów integracyjnych w różnych regionach świata.

Temat lekcji

WYMAGANIA

Poziom podstawowy

Poziom rozszerzony

Poziom kompletny

Kontrasty  przyrodnicze,   ludnościowe   i   gospodarcze  Ameryki   Północnej i Południowej

Uczeń wskazuje na mapie główne krainy geograficzne Ameryki Północnej i Południowej, opisuje ich układ, opisuje układ krajobrazów naturalnych, wyjaśnia pochodzenie ludności Ameryki Północnej i Południowej, opisuje za pomocą mapy rozmieszczenie ludności, opisuje, korzystając z danych statystycznych, przyrost ludności miejskiej, wskazuje na mapie wielkie miasta Ameryki Północnej i Południowej, określa na podstawie wybranych wskaźników ekonomicznych pozycję największych państw amerykańskich w świecie (m.in. Stanów Zjednoczonych, Kanady, Brazylii).

Uczeń wymienia konsekwencje klimatyczne i hydrograficzne południko­wego układu wielkich form rzeźby Ameryki Północnej i Południowej, opi­suje rozwój kolonizacji Ameryki Północnej i Południowej, wyjaśnia przy­czyny konfliktów rasowych, opisuje cechy rolnictwa, wymienia główne kierunki produkcji rolnej, wskazuje na mapie okręgi przemysłowe, opisuje strukturę ich produkcji, porównuje, korzystając z danych statystycznych, wskaźniki poziomu gospodarczego wybranych krajów Ameryki Północnej i Południowej.

Uczeń ocenia rolę Stanów Zjednoczonych w polityce światowej, charak­teryzuje wybrany kraj Ameryki Łacińskiej pod względem przyrodniczym, społecznym i ekonomicznym.

Wpływ strefowego układu krajobrazów na formy gospodarowania w Afryce

Uczeń opisuje położenie geograficzne Afryki, wskazuje na mapie główne krainy geograficzne Afryki, zwracając uwagę na przewagę wyżyn i kotlin, wskazuje na mapie główne pustynie Afryki, opisuje układ krajobrazów na­turalnych Afryki, zwracając uwagę na jego symetrię, opisuje cechy środo­wiska przyrodniczego i formy gospodarowania w poszczególnych strefach krajobrazowych, opisuje za pomocą mapy zróżnicowanie gęstości zaludnie­nia w Afryce, opisuje zróżnicowanie rasowe, etniczne i kulturowe ludności Afryki, wymienia cechy zacofanej gospodarki większości krajów Afryki.

Uczeń ocenia zagrożenie wynikające z wyczerpywania się zasobów śro­dowiska przyrodniczego Afryki, porównuje, korzystając z danych staty­stycznych wskaźniki poziomu gospodarczego wybranych krajów Afryki, wyjaśnia przyczyny słabego rozwoju gospodarczego większości krajów Afryki, wyjaśnia przyczyny lawinowego przyrostu ludności jako powodu wzrostu zapotrzebowania na żywność, wyjaśnia przyczyny powtarzają­cych się klęsk głodu w Sahelu, wyjaśnia przyczyny zacofanej gospodarki większości krajów Afryki, wyjaśnia przyczyny wojen w Afryce.

Uczeń ocenia wpływ środowiska przyrodniczego na życie i działalność człowieka w Afryce, ocenia wpływ zapóźnień cywilizacyjnych (analfabe­tyzm, własność feudalna) na poziom rozwoju społeczno-ekonomicznego, charakteryzuje wybrany kraj Afryki pod względem przyrodniczym, spo­łecznym i ekonomicznym.

Człowiek w środowisku przyrodniczym Australii i Oceanii

Uczeń opisuje położenie geograficzne Australii i Oceanii, wskazuje na mapie

główne krainy geograficzne Australii, opisuje układ krajobrazów naturalnych Australii, wskazuje na mapie główne wyspy i archipelagi Oceanii, opisuje roz­mieszczenie wód artezyjskich Australii, określa zastosowanie wód artezyjskich w gospodarce Australii, wymienia osobliwości świata roślinnego i zwierzęce­go, opisuje zróżnicowanie rasowe ludności Australii i Oceanii.

Uczeń ocenia wpływ środowiska przyrodniczego na życie i działalność człowieka w Australii, porównuje, korzystając z danych statystycznych, wskaź­niki poziomu gospodarczego wybranych państw Australii i Oceanii.

Uczeń wyjaśnia przyczyny odrębności świata roślinnego i zwierzęcego Australii, opisuje życie ludów pierwotnych zamieszkujących tę część świata.

Bogactwo krajobrazów, kultur i form gospodarowania w Azji

Uczeń wskazuje na mapie główne krainy geograficzne Azji, opisuje za po-

mocą mapy zróżnicowanie rzeźby, warunków klimatycznych, sieci wodnej i roślinności naturalnej Azji, opisuje układ krajobrazów naturalnych Azji, opisuje rozmieszczenie trzęsień ziemi i wulkanów w Azji, opisuje za po­mocą mapy zróżnicowanie etniczne, religijne i kulturowe Azji, opisuje za pomocą mapy zróżnicowanie gęstości zaludnienia, wskazuje na mapie wielkie miasta Azji.

Uczeń odnajduje związki między elementami środowiska przyrodniczego

i rozmieszczeniem ludności oraz zróżnicowaniem gospodarki rolnej, oce­nia wpływ środowiska przyrodniczego, w szczególności monsunów na życie i działalność człowieka, porównuje, korzystając z danych statystycz­nych, niektóre wskaźniki poziomu gospodarczego wybranych krajów Azji, wymienia cechy nowoczesnej gospodarki na przykładzie Japonii, Korei, Tajwanu, Hong-Kongu i innych Tygrysów Azji, rozpoznaje cechy gospo­darki zacofanej, wymienia źródła konfliktów religijnych, ocenia znaczenie ropy naftowej w gospodarce krajów arabskich.

Uczeń wymienia przykłady kontrastów w poziomie życia i gospodarowania na przykładach krajów azjatyckich, charakteryzuje wybrany kraj Azji pod względem przyrodniczym, społecznym i ekonomicznym.

Temat lekcji

WYMAGANIA

Poziom podstawowy

Poziom rozszerzony

Poziom kompletny

Wpływ  środowiska   przyrodniczego   na   zróżnicowanie   gospodarki   Rosji i krajów przyległych

Uczeń opisuje położenie geograficzne Rosji, wskazuje główne krainy geo­graficzne Rosji, opisuje za pomocą mapy zróżnicowanie rzeźby, warunków klimatycznych, sieci wodnej i roślinności naturalnej w Rosji, wymienia czynniki sprzyjające i ograniczające działalność człowieka w Rosji, wska­zuje na mapie rozmieszczenie zasobów surowcowych, wskazuje główne okręgi przemysłowe, opisuje za pomocą mapy zróżnicowanie gęstości zaludnienia w Rosji, wskazuje na mapie wielkie miasta Rosji.

Uczeń wyjaśnia na przykładzie Rosji zależności między środowiskiem

przyrodniczym i działalnością człowieka, porównuje, korzystając z danych statystycznych, niektóre wskaźniki poziomu gospodarczego Rosji z wy­branymi krajami świata, wskazuje kierunki przemian gospodarczych i spo­łecznych, wymienia ich pozytywne skutki i zagrożenia, wyjaśnia przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia ludności, analizuje przyczyny konflik­tów etnicznych, opisuje rozmieszczenie Polaków na terytorium Rosji.

Uczeń charakteryzuje pod względem przyrodniczym, społecznym i ekonomicznym wybrany kraj powstały w wyniku rozpadu ZSRR.

Ograniczenia działalności człowieka na obszarach okołobiegunowych

Uczeń wskazuje na mapie Arktykę, główne jej akweny i lądy otaczające,

wskazuje na mapie Antarktykę oraz jej części składowe, opisuje klimat Arktyki i Antarktyki, opisuje cechy lądolodu Antarktydy i Grenlandii.

Uczeń wyjaśnia przyczyny ograniczonych możliwości życia i działalności

człowieka w obszarach okołobiegunowych, wymienia odkrycia i prace badawcze na obszarach Arktyki i Antarktyki ze szczególnym uwzględnie­niem Polaków.

Uczeń ocenia zasoby żywe mórz arktycznych, uzasadnia konieczność

ochrony obszarów okołobiegunowych jako rezerwuaru słodkiej wody.

Środowisko przyrodnicze jako podstawa rozwoju gospodarczego Europy

Uczeń wskazuje na mapie główne krainy geograficzne Europy, opisuje

za pomocą mapy zróżnicowanie rzeźby, warunków klimatycznych, sieci wodnej i roślinności naturalnej, opisuje układ krajobrazów naturalnych Europy, wskazuje na mapie rozmieszczenie zasobów surowcowych.

Uczeń wymienia przykłady sprzyjającego i ograniczającego wpływu środowiska przyrodniczego na działalność człowieka w Europie.

Uczeń ocenia środowisko przyrodnicze Europy z punktu widzenia turystyki.

Unia Europejska jako wspólnota narodów

Uczeń rozpoznaje symbole Unii Europejskiej, opisuje rozwój EWG i Unii

Europejskiej, wymienia nazwy krajów członkowskich Unii Europejskiej, wskazuje na mapie wielkie miasta i okręgi przemysłowe Europy, wymienia waluty najbardziej liczących się gospodarczo państw Europy (wybór zale­ży od nauczyciela).

Uczeń wymienia poszczególne instytucje Unii Europejskiej, wyjaśnia najważniejsze zasady integracji gospodarczej i politycznej, wymienia zasady jednolitego europejskiego rynku pracy, ocenia jego dostępność dla oby­wateli polskich, opisuje przykłady współczesnych problemów społecznych i gospodarczych w Unii Europejskiej i sposoby ich rozwiązywania, wy­mienia korzyści wynikające z uczestnictwa Polski i innych krajów Europy Środkowej i Wschodniej w strukturach europejskich, dostrzega bariery w integracji tych krajów z Unią Europejską.

Uczeń porównuje, korzystając z danych statystycznych, poziom gospodarczy krajów Unii Europejskiej.

Porównanie wybranych krajów Europy i świata

Uczeń opisuje położenie geograficzne i środowisko przyrodnicze wybranego kraju Europy lub świata, opisuje, korzystając z danych statystycz­nych, wskaźniki poziomu gospodarczego tego kraju, wymienia zasoby surowcowe dla przemysłu, wskazuje na mapie wielkie miasta i główne okręgi przemysłowe.

Uczeń ocenia warunki produkcji rolnej i opisuje cechy przemysłu wy-

branego kraju Europy i świata, odnajduje związki między środowiskiem przyrodniczym i działalnością gospodarczą człowieka na przykładzie tego kraju, porównuje za pomocą danych statystycznych jego cechy demogra­ficzne.

Uczeń wymienia najbardziej znane atrakcje turystyczne krajów Europy i świata.

Temat lekcji

WYMAGANIA

Poziom podstawowy

Poziom rozszerzony

Poziom kompletny

Położenie geograficzne oraz terytorium i granice Polski

Uczeń opisuje położenie fizyczno-geograficzne, polityczne i matematyczne Polski, wymienia państwa sąsiadujące z Polską i ich stolice, porównuje powierzchnię oraz kształt terytorium Polski z innymi państwami, wskazuje główne przejścia graniczne z państwami sąsiadującymi.

Uczeń porównuje długość granicy morskiej Polski z innymi państwami,

wymienia zalety położenia i kształtu terytorium Polski.

Uczeń opisuje zmiany terytorium Polski w historii, wskazuje na mapie

główne regiony historyczne Polski.

Środowisko przyrodnicze jako podstawa rozwoju gospodarczego Polski

Uczeń opisuje stosunki wysokościowe na terytorium Polski, wskazuje na mapie geomorfologicznej i hipsometrycznej pasy ukształtowania powierzchni Polski, opisuje położenie Polski względem stref klimatycznych i typów klima­tu, opisuje podstawowe cechy klimatu Polski, analizuje wykres zmian tempe­ratury powietrza i opadów w ciągu roku dla wybranej stacji meteorologicznej w Polsce, wskazuje na mapie rzeki główne i ich najdłuższe dopływy (wybór zależy od nauczyciela), wskazuje największe i najgłębsze jeziora (wybór zależy od nauczyciela), opisuje rozmieszczenie jezior w Polsce, opisuje za pomocą mapy rozmieszczenie głównych typów roślinności naturalnej i gleb w Polsce, ocenia przydatność rolniczą głównych typów gleb Polski.

Uczeń wskazuje na mapie Polski górotwory hercyńskie i alpejskie, posługuje się terminem okres wegetacyjny, opisuje, korzystając z map klimatycznych, zróżnicowanie temperatury powietrza, opadów i długości okresu wege­tacyjnego w Polsce, opisuje położenie Polski względem przeważających wiatrów oraz mas powietrza, wyjaśnia wpływ mas powietrza na kształto­wanie się pogody i klimatu w Polsce, wskazuje na mapie zlewiska i główne dorzecza na terytorium Polski, wyjaśnia przyczyny powstawania wezbrań i niżówek, wskazuje na mapie obszary zagrożone powodzią, wymienia spo­soby ochrony przeciwpowodziowej, wyjaśnia przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia jezior, opisuje piętra roślinne w polskich górach.

Uczeń wskazuje na mapie geologicznej zasięgi zlodowaceń czwartorzędowych w Polsce, opisuje główne cechy rzeźby terenu w poszczególnych pasach ukształtowania powierzchni Polski, odnajduje na przykładach związki między budową geologiczną, rzeźbą, klimatem, warunkami wod­nymi, glebami i roślinnością (wybór zależy od nauczyciela).

Przegląd krain geograficznych Polski

Uczeń opisuje ogólny podział fizyczno-geograficzny Polski, porządkuje krainy geograficzne według pasów ukształtowania powierzchni, odróżnia najważniejsze cechy środowiska przyrodniczego głównych krain geogra­ficznych Polski.

Uczeń opisuje cechy wybranej krainy geograficznej Polski, uwzględniając

w szczególności: zróżnicowanie temperatury, opadów, długości okresu wegetacyjnego, szaty roślinnej i gleb, bogactwa naturalne, główne miasta, najbardziej znane atrakcje turystyczne, ocenia możliwości wypoczynku.

Uczeń planuje wycieczkę krajoznawczą w wybrany region Polski.

Ludność Polski na tle Europy i świata

Uczeń porównuje aktualną liczbę ludności i gęstość zaludnienia Polski

z innymi państwami, opisuje za pomocą mapy zróżnicowanie gęstości zaludnienia, dzieli ludność na podstawowe grupy społeczno-zawodowe, posługuje się terminami: migracja, emigracja, imigracja, aktywny zawodowo, bierny zawodowo, bezrobotny, stopa bezrobocia, opisuje, korzystając z danych statystycznych, wzrost liczby ludności Polski po 1939 roku, opisuje obecne zmiany struktury zatrudnienia ludności Polski na tle wybranych krajów Europy.

Uczeń opisuje wpływ przekształceń gospodarki narodowej na zmiany

struktury zatrudnienia ludności, wyjaśnia przyczyny dwuzawodowości i starzenia się ludności wsi, wyjaśnia przyczyny i wymienia skutki bezdom­ności oraz bezrobocia, wymienia sposoby przeciwdziałania bezrobociu, wymienia społeczne skutki przekształceń własnościowych w gospodarce, uzasadnia konieczność zmian kwalifikacji zawodowych, wymienia główne ruchy migracyjne ludności w czasie i po drugiej wojnie światowej, opisuje rozmieszczenie mniejszości narodowych i religijnych w Polsce, wskazuje na mapie rozmieszczenie Polaków na świecie.

Uczeń wyjaśnia przyczyny zmian stopy urodzeń i zgonów oraz przyrostu

naturalnego po II wojnie światowej, wyjaśnia przyczyny zmian modelu rodziny, przewiduje skutki wysokiego i niskiego przyrostu naturalnego, oblicza stopę bezrobocia, opisuje zróżnicowanie stopy bezrobocia w kraju.

Przemiany sieci osadniczej naszego kraju

Uczeń odróżnia wieś od miasta, wymienia jednostki poszczególnych szcze­bli podziału administracyjnego i tytuły przedstawicieli ich władz, wskazuje na mapie i wymienia nazwy województw i ich stolic, wskazuje na mapie Polski miasta liczące powyżej 100 tys. mieszkańców, posługuje się termi­nem aglomeracja miejska, wskazuje na mapie Polski aglomeracje miejskie.

Uczeń opisuje strukturę zatrudnienia ludności miast i wsi, wymienia dawne i obecne czynniki rozwoju miast Polski, wyjaśnia przyczyny migracji ludności ze wsi do miast, wyjaśnia przyczyny dojazdów do pracy w mie­ście, wymienia pozytywne i negatywne skutki rozwoju miast.

Uczeń  objaśnia terminy: powiat grodzki,  powiat ziemski,  wymienia

przykładowe zadania poszczególnych szczebli samorządowych, opisuje strukturę wewnętrzną aglomeracji miejskiej (na przykładzie aglomeracji warszawskiej, konurbacji górnośląskiej, Trójmiasta lub innych).

Temat lekcji

WYMAGANIA

Poziom podstawowy

Poziom rozszerzony

Poziom kompletny

Polskie rolnictwo w Europie i świecie

Uczeń opisuje za pomocą map zróżnicowanie przyrodniczych i pozaprzyrodniczych warunków produkcji rolnej, w szczególności: urozmaicenia rzeźby terenu, wysokości n.p.m., czasu trwania okresu wegetacyjnego, sumy opadów, żyzności gleb, wskazuje przeznaczenie poszczególnych ro­ślin uprawnych i zwierząt hodowlanych, opisuje za pomocą danych staty­stycznych zróżnicowanie natężenia uprawy wybranych roślin oraz chowu wybranych zwierząt gospodarskich (wybór zależy od nauczyciela) , opisuje współczesne przekształcenia własnościowe w rolnictwie,

Uczeń opisuje za pomocą map i danych statystycznych zróżnicowanie

struktury własnościowej i obszarowej gospodarstw rolnych, poziomu na­wożenia i mechanizacji rolnictwa, ocenia ich wpływ na produkcję rolną, wymienia czynniki ograniczające rozwój rolnictwa w Polsce: rozdrobnie­nie gospodarstw, rozproszenie gruntów należących do jednego właści­ciela, ocenia rolę Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa, porównuje za po­mocą danych statystycznych plony i zbiory głównych ziemiopłodów oraz produkcję mleka i mięsa w Polsce i w innych krajach,

Uczeń przewiduje zmiany w rolnictwie wynikające z integracji Polski z Unią Europejską, wyjaśnia przyczyny zróżnicowania plonów głównych roślin uprawnych, wyjaśnia przyczyny wysokich kosztów produkcji rolnej w naszym kraju, uzasadnia potrzebę rozwoju gospodarstw ekologicznych i produkcji zdrowej żywności.

Przyrodnicze i gospodarcze funkcje lasów naszego kraju.

Uczeń wymienia funkcje lasów w przyrodzie i gospodarce, wymienia przykłady zastosowań drewna w gospodarce, zbiorniki wodne (wybór zależy od nauczyciela), opisuje za pomocą mapy zróżnicowanie lesistości kraju, wskazuje na mapie Polski wielkie kompleksy leśne.

Uczeń ocenia wpływ wielkich kompleksów leśnych na środowisko przyrodnicze, wyjaśnia przyczyny i wymienia skutki rozpowszechnienia monokultur iglastych, wymienia zasady racjonalnej gospodarki zasobami leśnymi, uzasadnia konieczność racjonalnej gospodarki zasobami leśnymi,

Uczeń wymienia przykłady degradacji polskich lasów, wyjaśnia ich przyczyny, wymienia pozytywne i negatywne skutki melioracji.

Ochrona i wykorzy­stanie zasobów wodnych

Wymienia przykłady za­stosowań wody w gospodarce, wskazuje na mapie obszary nadmiarów i niedoborów wody, uzasadnia potrzebę oszczędności wody, wymienia funkcje sztucznych zbiorników wodnych, wskazuje na mapie wybrane sztuczne zbiorniki

Wymienia przyczyny niedoborów wody, ocenia wpływ zbiorników wodnych na środowisko przyrodnicze,

Polski przemysł w Europie i świecie

Uczeń odróżnia okręg od ośrodka przemysłowego, wskazuje na mapie główne okręgi przemysłowe Polski, wskazuje na mapie złoża oraz miejsca wydobycia najpowszechniej

wykorzystywanych w gospodarce surowców mineralnych: energetycz­nych, metalicznych, chemicznych i skalnych, wymienia surowce eksporto­wane i importowane, opisuje, korzystając z danych statystycznych, struk­turę produkcji energii elektrycznej według rodzajów elektrowni, wskazuje na mapie lokalizację wybranych zakładów przemysłowych Polski, w tym elektrowni cieplnych i wodnych (wybór zależy od nauczyciela), uzasadnia konieczność oszczędności energii,

Uczeń porównuje strukturę gałęziową przemysłu Polski z innymi krajami, porównuje, korzystając z danych sta­tystycznych, wielkość wydobycia poszczególnych surowców mineralnych z innymi krajami, uzasadnia potrzebę racjonalnej gospodarki surowcami mineralnymi, uzasadnia przyczyny dominacji energetyki cieplnej w Pol­sce, wymienia ograniczenia w jej wprowadzaniu, ocenia możliwości wykorzystania w Polsce alternatywnych źródeł energii.

Porównuje poziom techniczny i technologiczny przemysłu Polski

z innymi krajami, uzasadnia potrzebę rozwijania nowoczesnych gałęzi przemysłu, uzasadnia potrzebę przekształcenia struktury gałęziowej prze­mysłu, przewiduje społeczno-ekonomiczne jej skutki

Rozwój i znaczenie komunikacji w naszym kraju

Uczeń opisuje położenie Polski na tle ważnych szlaków komunikacji

transkontynentalnej, wskazuje na mapie główne szlaki transportowe: linie kolejowe, drogi samochodowe, rzeki żeglowne i kanały, główne rurociągi naftowe i gazowe, wskazuje na mapie pasażerskie porty lotnicze, określa znaczenie lotnictwa w komunikacji krajowej i międzynarodowej, wskazuje na mapie polskie porty morskie, wymienia rodzaje statków żeglugi mor­skiej, porównuje, korzystając z danych statystycznych, wybrane wskaźniki rozwoju łączności w Polsce z innymi krajami Europy i świata, uzasadnia konieczność rozwoju łączności w naszym kraju, wskazuje na mapie świata obszary najwydajniejszych, dobiera środek transportu do rodzaju i przeznaczenia ładunku,

Uczeń porównuje wady oraz zalety transportu kolejowego i samochodowego, wymienia tendencje rozwoju kolejnictwa: elektryfikacja, rozbudo­wa węzłów, redukcja długości sieci o odcinki nierentowne, wskazuje na mapie Polski drogi samochodowe i linie kolejowe o znaczeniu między­narodowym, za pomocą mapy sieci kolejowej wyznacza najdogodniejszą trasę podróży, za pomocą mapy samochodowej wyznacza najdogod­niejszą trasę podróży, ocenia znaczenie żeglugi śródlądowej i morskiej, lotnictwa oraz transportu rurociągowego w gospodarce kraju, wymienia rodzaje towarów przeładowywanych w polskich portach morskich.

Uczeń wskazuje na mapie przebieg aktualnych i planowanych autostrad,

wymienia i wskazuje na mapie najważniejsze z punktu widzenia gospo­darczego inwestycje kolejowe okresu międzywojennego i powojennego, w szczególności magistralę węglową, CMK, LHS, „suche porty" przy gra­nicy wschodniej, łowisk, opisuje zasięg polskich połowów na świecie.

Temat lekcji

WYMAGANIA

Poziom podstawowy

Poziom rozszerzony

Poziom kompletny

Zróżnicowanie warunków życia ludności naszego kraju

Uczeń porównuje, korzystając z danych statystycznych, dochód narodowy Polski z innymi krajami, wymienia elementy składające się na warunki życia ludności.

Uczeń ocenia wpływ usług na kształtowanie się warunków życia ludności, wskazuje na mapie wybrane uzdrowiska (wybór zależy od nauczyciela), wymienia wielkie miasta - ośrodki kultury, wymienia przykłady dyspropor­cji warunków życia ludności kraju.

Uczeń ocenia znaczenie rynku lokalnego i regionalnego jako czynnika warunkującego rozmieszczenie handlu i usług.

Współpraca Polski z innymi krajami

Uczeń odróżnia terminy: eksport i import, wymienia przedmioty międzynarodowej wymiany handlowej -surowce, produkty, kapitał, siła robocza, usługi, transfer myśli, dokumentacji, np. zakup licencji, wymienia nazwy surowców eksportowanych i importowanych przez Polskę, wymienia konsekwencje położenia Polski między Rosją i Unią Europejską, Europą Południową i Skandynawią, wymienia przykłady organizacji międzynaro­dowych, do których należy Polska.

Uczeń wymienia korzyści wynikające z międzynarodowego podziału pracy, wymienia korzyści integracji Polski z Unią Europejską i NATO, dostrzega wyzwania, którym należy sprostać, opisuje strukturę towarową polskiego importu i eksportu, opisuje kierunki polskiego importu i eksportu, jej zmiany w ostatnich latach, uzasadnia konieczność wzrostu konkurencyj­ności polskich wyrobów na rynkach zagranicznych.

Uczeń ocenia rolę inwestycji kapitału zagranicznego w gospodarce kraju,

wyjaśnia zasady funkcjonowania specjalnych stref ekonomicznych.

Miejsce mojego regionu w Europie i w Polsce

Uczeń opisuje położenie regionu swojego zamieszkania: województwa,

powiatu oraz gminy (miasta) względem krain geograficznych i jednostek podziału administracyjnego, opisuje za pomocą mapy zróżnicowanie warunków środowiska przyrodniczego regionu swojego zamieszkania, w szczególności układ głównych form rzeźby oraz stosunki wysoko­ściowe, układ sieci wodnej, wymienia główne bogactwa naturalne, po­równuje liczbę ludności, gęstość zaludnienia i stopę bezrobocia regionu swojego zamieszkania z poziomem krajowym, wskazuje na mapie główne miejscowości regionu swojego zamieszkania, wskazuje na mapie główne szlaki komunikacyjne, rejony koncentracji ludności i przemysłu, wymienia walory turystyczne regionu swojego zamieszkania.

Uczeń wymienia ewentualne mniejszości narodowe, religijne i grupy etnograficzne regionu swojego zamieszkania, porównuje przyrodnicze i pozaprzyrodnicze warunki produkcji rolnej regionu swojego zamieszka­nia z warunkami panującymi w kraju, wskazuje na mapie główne zakłady przemysłowe w tym regionie, wskazuje na mapie parki narodowe, parki krajobrazowe i rezerwaty przyrody w regionie swojego zamieszkania, wskazuje na mapie własnego regionu regiony i ośrodki turystyczne o zna­czeniu krajoznawczym i wypoczynkowym, wymienia działania na rzecz ochrony przyrody własnego regionu, uzasadnia konieczność ochrony przyrody i dziedzictwa kulturowego własnego regionu.

Uczeń porównuje, korzystając z danych statystycznych, natężenie upra­wy wybranych roślin oraz chowu wybranych zwierząt gospodarskich (wybór zależy od nauczyciela), wymienia korzyści i przewiduje społeczne skutki przekształceń gospodarczych województwa, wymienia zalety po­łożenia geograficznego gminy, miasta lub dzielnicy, z punktu widzenia rozwoju gospodarczego, wskazuje perspektywy rozwoju własnej miej­scowości, planuje wycieczkę krajoznawczą w wybraną część własnego województwa.

Temat lekcji

WYMAGANIA

Poziom podstawowy

Poziom rozszerzony

Poziom kompletny

Wpływ rolnictwa na środowisko przyrodnicze człowieka

Uczeń wymienia przykłady z okolicy miejsca swojego zamieszkania przekształcenia środowiska przyrodniczego przez rolnictwo, wymienia przy­kłady zanieczyszczenia wody i gleby przez rolnictwo.

- Uczeń dostrzega ograniczoność powierzchni nadającej się do wykorzystania rolniczego, wymienia skutki wylesienia, wymienia korzyści chemizacji rolnictwa, wymienia przykłady negatywnego wpływu chemizacji rolnic­twa na środowisko przyrodnicze, w szczególności na zdrowie ludności.

Uczeń wyjaśnia przyczyny i wymienia skutki degradacji gleb i ekspansji

pustyń na świecie, uzasadnia potrzebę rozwoju rolnictwa ekologicznego i produkcji zdrowej żywności

Wpływ przemysłu na środowisko przyrodnicze człowieka

Uczeń wymienia przykłady z okolicy szkoły przekształcenia środowiska przyrodniczego przez przemysł, wymienia przykłady przemysłowych za­nieczyszczeń powietrza, skażenia wody i gleby, wymienia przykłady z oko­licy szkoły dewastacji krajobrazu oraz zajęcia użytków rolnych i leśnych pod zabudowę przemysłową.

Uczeń wymienia skutki zmian w środowisku przyrodniczym wywołane

przez działalność przemysłową, dostrzega bariery ekologiczne rozwoju przemysłu, uzasadnia konieczność wprowadzania czystych technologii produkcji.

Uczeń przewiduje skutki degradacji środowiska przyrodniczego spowodowanej działalnością przemysłową.

Wpływ transportu na środowisko przyrodnicze człowieka

Uczeń wymienia przykłady z okolicy szkoły przekształcenia środowiska

przyrodniczego przez transport, wymienia przykłady zanieczyszczeń po­wietrza spowodowanych przez transport.

Uczeń wymienia skutki zmian w środowisku przyrodniczym wywołane

przez transport, wymienia korzyści i negatywne skutki ekologiczne eksplo­atacji autostrad, dostrzega ograniczenia w użytkowaniu rolniczym terenów położonych wzdłuż dróg o dużym natężeniu ruchu samochodowego.

Uczeń wyjaśnia przyczyny i wymienia skutki wybranych katastrof ekologicznych na świecie, jakie towarzyszą transportowi materiałów toksycz­nych, w tym również ropy naftowej.

Zmiany w atmosferze spowodowane działalnością człowieka

Uczeń wymienia źródła i rodzaje zanieczyszczeń powietrza, wymienia

przykłady wpływu miast, przemysłu i transportu na stan zanieczyszczenia powietrza.

Uczeń wymienia negatywne skutki zanieczyszczenia atmosfery, wymienia

sposoby ograniczenia zanieczyszczenia atmosfery, wyjaśnia powstawanie kwaśnych deszczy, wyjaśnia powstawanie efektu cieplarnianego i dziury ozonowej, przewiduje skutki tych zjawisk.

Uczeń uzasadnia konieczność globalnej ochrony atmosfery.

Zmiany w hydrosferze spowodowane działalnością człowieka

Uczeń wymienia źródła i rodzaje zanieczyszczenia wód powierzchniowych

i podziemnych, wymienia przykłady wpływu miast, przemysłu, rolnictwa i transportu wodnego na stan zanieczyszczenia wody, wymienia przykłady zmian obiegu wody przez człowieka, wymienia funkcje sztucznych zbior­ników wodnych, wymienia ich wady i zalety.

Uczeń wymienia pozytywne i negatywne skutki nawadniania i odwadniania jako ingerencji w naturalny obieg wody, wymienia przykłady pozytywnego i negatywnego wpływu zbiorników wodnych na środowisko przyrodnicze, wymienia metody oczyszczania wody.

Uczeń uzasadnia potrzebę regulacji rzek, dostrzega pozytywne i nega­tywne skutki regulacji rzek, wymienia przykłady przywracania naturalnego biegu rzek, wyjaśnia przyczyny wyczerpywania się zasobów wodnych, przewiduje skutki zanieczyszczenia wód oraz ingerencji człowieka w na­turalny obieg wody.

Zmiany w litosferze spowodowane działalnością człowieka

Uczeń wymienia przykłady powstawania lub przyspieszenia procesów

rzeźbotwórczych w wyniku działalności człowieka: kopalnie odkrywkowe, leje zapadliskowe na obszarach górniczych, erozja gleb na obszarach wy­lesionych itd.

Uczeń wymienia skutki przyspieszonej erozji gleb, wymienia sposoby za-

pobiegania niepożądanym procesom rzeźbotwórczym: terasy rolne, orka wzdłuż poziomic itd., wymienia zagrożenia wynikające ze składowania odpadów stałych, w szczególności śmieci, wyjaśnia termin rekultywacja, wymienia jej przykłady.

Uczeń przewiduje skutki ingerencji człowieka w skorupę ziemską.

Temat lekcji

WYMAGANIA

Poziom podstawowy

Poziom rozszerzony

Poziom kompletny

Następstwa wpływu człowieka na jego naturalne środowisko

Uczeń odróżnia krajobrazy:  pierwotny, naturalny,  kulturowy (antropogeniczny) i zdewastowany, opisuje przyczyny degradacji środowiska przyrodniczego w skali lokalnej, regionalnej, krajowej i globalnej, wymienia skutki tej degradacji, wywołane w szczególności przez rolnictwo, przemysł, urbanizację i transport, wymienia przykłady rabunkowej gospodarki zasobami środowiska przyrodniczego, wskazuje na mapie wybrane obszary ekologicznego zagrożenia w Polsce i na świecie (wybór zależy od nauczyciela), wyjaśnia przyczyny zanieczyszczenia środowiska przy­rodniczego Polski.

Uczeń opisuje obieg zanieczyszczeń w środowisku przyrodniczym, opisuje przykłady wpływu zanieczyszczenia środowiska przyrodniczego na zdrowie człowieka, dostrzega ograniczenia w użytkowaniu rolniczym terenów położonych wzdłuż dróg o dużym natężeniu ruchu samocho­dowego, wymienia skutki rabunkowej eksploatacji zasobów przyrody, ocenia własny wpływ na środowisko przyrodnicze, dostrzega bariery ekologiczne rozwoju przemysłu i urbanizacji.

Uczeń wymienia przyczyny degradacji środowiska przyrodniczego w poszczególnych obszarach ekologicznego zagrożenia w Polsce, wyjaśnia przyczyny i wymienia skutki wybranych katastrof ekologicznych na świecie, wymienia przyrodnicze, gospodarcze i społeczne następstwa przekształce­nia środowiska przyrodniczego Polski, wymienia przykłady wymierających gatunków roślin i zwierząt oraz zanikających ekosystemów.

Formy ochrony przyrody w Polsce i na świecie

Uczeń określa rolę własną oraz rolę państwa w ochronie i kształtowanie środowiska przyrodniczego, wymienia elementy polityki ekologicznej państwa (działania prawne, organizacyjne, techniczne, ekonomiczne), wymienia formy ochrony przyrody w Polsce, odróżnia rezerwat przyro­dy od parku narodowego i parku krajobrazowego, wymienia rodzaje rezerwatów przyrody, wskazuje na mapie parki narodowe w Polsce oraz wybrane parki narodowe na świecie, wymienia zasady przebywania ludzi w parkach narodowych i rezerwatach, wymienia przykłady działań na rzecz ochrony przyrody, uzasadnia konieczność segregacji śmieci, oszczędności energii i wody,

wskazuje na mapie parki krajobrazowe wła­snego województwa, opisuje ich walory, wymienia okoliczne rezerwaty przyrody, wskazuje ich główny cel ochrony.

Uczeń uzasadnia potrzebę ochrony środowiska przyrodniczego jako warunku postępu cywilizacyjnego, wymienia przykłady gatunków zwierząt i roślin zagrożonych wyginięciem, wymienia osobliwości poszczególnych parków narodowych Polski i wybranych parków narodowych świata (wy­bór zależy od nauczyciela), wymienia przykłady gatunków roślin i zwierząt prawnie chronionych w Polsce i na świecie, wymienia źródła zagrożeń parków narodowych w Polsce, wskazuje na mapie przykłady parków narodowych wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO,

Uczeń wymienia przykłady współpracy międzynarodowej na rzecz ochrony przyrody, wymienia polskie i międzynarodowe organizacje ochrony przyrody.

Konieczność racjonalnej gospodarki zasobami środowiska przyrodniczego

Uczeń dostrzega wartość środowiska przyrodniczego z punktu widzenia określonych potrzeb społeczeństwa, wymienia przykłady współpracy międzynarodowej na rzecz zrównoważonego rozwoju, wymienia zasady

racjonalnej gospodarki zasobami środowiska przyrodniczego, wymienia przykłady racjonalnej i rabunkowej gospodarki zasobami środowiska przyrodniczego, uzasadnia konieczność segregacji śmieci, oszczędności energii i wody, uzasadnia konieczność rekultywacji obszarów zdegrado­wanych, wymienia jej przykłady.

Uczeń uzasadnia konieczność współpracy międzynarodowej na rzecz

zrównoważonego rozwoju, uzasadnia konieczność racjonalnego gospo­darowania zasobami środowiska przyrodniczego, uzasadnia potrzebę ochrony gatunkowej rzadkich roślin i zwierząt.

Uczeń przewiduje na przykładach skutki ingerencji człowieka w środowisko przyrodnicze, proponuje sposoby ochrony przed zanieczyszczeniami środowiska, ocenia wybrany teren w okolicy szkoły z punktu widzenia potrzeb określonych rodzajów działalności człowieka, w szczególności: budownictwa, przemysłu, rolnictwa i transportu.

Czy jestem ekologiczny